ما وراء النهر و بيشتر در سمرقند گذرانيد ، ولى به خوارزم و نيشابور نيز اقامت داشت و ، چون اوضاع وطن وى آشفته بود و از حملات مغول اخبار مكرّر مىرسيد ، به دربار ناصر الدّين قباچه ، سلطان پنجاب ، مهاجرت كرد و از آن پس كه او به سال 1228 / 625 ه . به دست التمش ، سلطان دهلى ( 1210 - 1236 / 607 - 633 ه . ) ، به هلاكت رسيد عوفى به دربار آخرى پيوست . التمش نخستين امير هندى بود كه خلفاى بغداد رسما او را شناختند ، ولى اين شناسايى كمى پيش از انقراض خلافت بغداد به دست جنگاوران مغول رخ داد . 106 تأليف جوامع الحكايات پيش از سال 1228 / 625 ه . آغاز شد و پس از سال 1236 / 633 ه . به سر رسيد ، و عوفى آن را به وزير التمش پيشكش كرد . گر چه هنوز متن كتاب چاپ انتقادى نشده « 8 » ولى از قطعات منقول و وضع عمومى و نيز از تحقيق رساى محمّد نظام الدّين به زبان انگليسى ، كه شامل تحليلى دقيق و مفصّل از مضمون كتاب است ، مىتوان انديشهء روشنى دربارهء آن داشت . 107 كتاب عوفى جزو آن دسته از مجموعه‌هاى ادبى است كه مخصوصا در نوشته‌هاى عربى رواج دارد ، يعنى مجموعهء قصّه‌هاى تاريخى و روزمره كه هدف آن نصيحت و پند و گاه سرگرمى است و از جهتى كتاب الفرج بعد الشدة تنوّخى را به ياد مىآورد كه دربارهء آن سخن داشته‌ايم . و عجب نيست ، زيرا خود عوفى اين كتاب را در حدود سال 1223 / 620 ه . به زبان فارسى برگردانيده 108 و بعضى از قصّه‌هاى آن در همين مجموعه تكرار شده است . كتاب عوفى تا حدّى منظّم است ، و البته اين نظم به نسبت زياد ظاهرى است . چهار قسمت دارد كه هر كدام بيست و پنج باب است و تعداد حكايتهاى هر باب با باب ديگر اختلاف دارد . تعداد حكايتها بر طبق شمارهء نظام الدّين دو هزار و يكصد و سيزده است . 109 قسمت اوّل شامل حكايتهايى دربارهء حكمت خالق و معجزات انبياء و اولياء و تاريخ ملوك و خلفا و سيرت مردان شهير است ، دوّم در بيان اخلاق حميده و روشهاى پسنديده است ، سوّم در اخلاق مذمومه است ، و چهارم از اتّفاقات شگفت آور ، عجايب دريا و خشكى ، طبايع حيوان ، لطيفه‌ها ، و نكته‌هاى مردم معروف سخن دارد . بدين‌سان ، مانند همهء مجموعه‌هاى ادبى ، در كتاب عوفى موضوعات مختلف در يك باب بدون ترتيب درهم آميخته است ، ادب و نصيحت و اخلاق و حتى ، به گفتهء سارتن ، جهانشناسى و جانور شناسى در كتاب تاريخ آمده است . 110 مقدار مطالب جغرافيايى ناچيز نيست و گاه ارزش بسيار دارد . بجز مطالبى كه در بخشهاى مختلف كتاب پراكنده است ، باب شانزدهم و هفدهم به جغرافيا به معنى وسيع اختصاص دارد ، و ضمن آن مطالب جغرافيايى به صورت منظم عرضه مىشود . 111 عوفى در اين

--> ( 8 ) بخش اوّل آن به اهتمام دكتر محمّد معين از سوى انتشارات دانشگاه تهران چاپ و منتشر است . - مترجم عربى .